Mit „Papieża Hitlera”. Wywiad z rabinem Davidem G. Dalinem

Poruszający i rzeczowy wywiad z rabinem Davidem G. Dalinem, który podważa jeden z najtrwalszych mitów XX wieku: że papież Pius XII miałby sprzyjać nazistom. Wybitny żydowski uczony Dalin obala medialne i ideologiczne kłamstwa, prezentuje świadectwa Żydów ocalonych z zagłady oraz fakty historyczne przemilczane przez środowiska liberalne. To tekst o odwadze, manipulacji i niesprawiedliwości, która domaga się zadośćuczynienia. Jeśli chcesz poznać prawdę o papieżu, który uratował tysiące – musisz to przeczytać.

Rabin David G. Dalin otrzymał święcenia rabinackie w Żydowskim Seminarium Teologicznym w Nowym Jorku (Jewish Theological Seminary). Jest autorem i współautorem wielu książek. Tytułem jednej z nich, a zarazem tematem mojego wywiadu z nim, jest Mit papieża Hitlera. Jak Pius XII ratował Żydów z rąk nazistów1David G. Dalin, Mit papieża Hitlera. Jak Pius XII ratował Żydów z rąk nazistów, tłum. Marek Hojnacki, seria „Nasza....

Od początku do końca manipulacje

Thomas Woods: Ronald Rychlak2Autor m.in. Hitler, the War, and the Pope, Revised and Expanded, Our Sunday Visitor, Huntington 2010, a także Goldhagen... wykonał kawał dobrej roboty, obalając zarzuty zawarte w książce „Papież Hitlera”3John Cornwell, Papież Hitlera. Sekretna historia Piusa XII, tłum. Andrzej Grabowski, Vis-á-Vis/Etiuda, Kraków 2014. autorstwa Johna Cornwella (1999). Okazuje się, że nieuczciwość książki zaczyna się już na okładce. Czy mógłby Rabin powiedzieć coś więcej na ten temat?

Rabin David Dalin: Nieuczciwość książki pt. Papież Hitlera Cornwella rzeczywiście zaczyna się na okładce. Sam tytuł publikacji – Papież Hitlera – jest oczywiście niezgodny z prawdą historyczną i świadczy o złych intencjach. Eugenio Pacelli (1876–1958), przyszły Pius XII, który służył jako nuncjusz apostolski w Niemczech do 1929 roku, nigdy nie spotkał Adolfa Hitlera ani też z nim nie rozmawiał. Wiadomo natomiast, że podczas szeroko nagłaśnianej wizyty państwowej Hitlera w Rzymie w 1939 roku Pacelli i papież Pius XI publicznie zignorowali nazistowskiego przywódcę, nie spotykając się z nim – wyjechali z Rzymu do letniej rezydencji papieskiej w Castel Gandolfo.

Jak pan zauważył, wydźwięk tego tendencyjnego tytułu został wzmocniony przez wprowadzającą w błąd okładkę książki, na której widnieje zdjęcie Pacellego, ówczesnego nuncjusza papieskiego w Berlinie, po spotkaniu z wybranym zgodnie z konstytucją prezydentem Niemiec, Paulem von Hindenburgiem (1847–1934), w roku 1927. Ta ulubiona fotografia tych, którzy stawiają Piusa XII w złym świetle, przedstawia hierarchę odzianego w oficjalny dyplomatyczny strój galowy (który z łatwością można pomylić ze strojem papieskim), wychodzącego z niemieckiego budynku rządowego, podczas gdy salutują mu dwaj niemieccy żołnierze Republiki Weimarskiej. Ich charakterystyczne hełmy mogą łatwo sprawić wrażenie, że są to żołnierze III Rzeszy, a nie Republiki Weimarskiej. Umieszczenie tej fotografii w sąsiedztwie tytułu Papież Hitlera powoduje, że można odnieść wrażenie, że Pius XII zakończył właśnie przyjazną dyplomatyczną wizytę u Adolfa Hitlera. „Przeciętny czytelnik”, sugeruje historyk Philip Jenkins, „ma pomyśleć, że Pacelli odbył serdeczną rozmowę w cztery oczy z Hitlerem – być może urządzali sobie pogawędkę o planach na nowy obóz zagłady?”. Jenkins zauważa: „Może i fotografie nie kłamią, ale okładka tej konkretnej książki – w kontekście, w jakim została przedstawiona i w połączeniu z tytułem Papież Hitlera – właśnie coś takiego czyni”. Na domiar złego dopisek do brytyjskiego wydania książki, który brzmi: „Fotografia na okładce przedstawia kardynała Pacellego, przyszłego papieża Piusa XII, wychodzącego z Pałacu Prezydenckiego w Berlinie, w marcu 1939 roku” – jest wierutnym kłamstwem.

Amerykańskie wydanie Papieża Hitlera nie zawiera błędnego dopisku, ale znajduje się tam to samo zdjęcie, co w wersji brytyjskiej, chociaż zapewne celowo zamazane: postać Pacellego pozostała wyostrzona, podczas gdy wizerunek żołnierza po jego lewej stronie jest bardzo niewyraźny, być może, aby jeszcze bardziej utrudnić określenie, z jakiego okresu pochodzi noszony przez niego niemiecki mundur. Ponieważ zdjęcie na brytyjskiej okładce nie jest zamazane, a w wersji amerykańskiej jedynie postać Pacellego jest wyraźna, niektórzy doszli do wniosku, że wydawnictwo Viking Press specjalnie „przerobiło” fotografię, żeby wzmocnić tezę autora. Wybór tego właśnie konkretnego zdjęcia nie był pomyłką wydawcy. Sam Cornwell przyznał w wywiadzie, że osobiście zatwierdził fotografię, którą zaproponował Viking Press.

Woods:  Zwraca pan uwagę na to, że Cornwell zmienił nieco swoją opinię od czasu publikacji „Papieża Hitlera”. Mógłby pan to doprecyzować?

Dalin: W innej napisanej przez niego książce The Pontiff in Winter [Ojciec Święty zimą], wydanej w Stanach Zjednoczonych pod koniec 2004 roku, Cornwell przyznaje, że pomylił się w Papieżu Hitlera. Nie powinien był przypisywać złych intencji Piusowi XII, a obecnie uznaje, że „niemożliwa jest ocena”4John Cornwell, The Pontiff in Winter: Triumph and Conflict in The Reign of John Paul II, Doubleday, New York... postępowania Ojca Świętego w czasach wojny. Jednak liberalne media, które rzecz jasna całkowicie zignorowały wcześniejszą naukową polemikę z książką Papież Hitlera, ledwie zauważyły zmianę stanowiska Cornwella.

Jego dom był ich pałacem

Woods: W obliczu faktu, że wielu rzymskich Żydów podczas II wojny światowej zostało uratowanych przez katolików, niejeden krytyk Piusa XII sięga po argument, że ci Żydzi zostali ocaleni dzięki postawie poszczególnych księży, biskupów, zakonników i świeckich, a nie z inicjatywy papieża. Co rabin o tym zarzucie sądzi?

Dalin: Jak omawiam szczegółowo w mojej książce, zarzut ten jest niezgodny z prawdą historyczną. Fakt, że Pius XII wyraźnie nakazał ratować Żydów, jest potwierdzony przez wiele bezpośrednich dowodów, w tym świadectwo monsignore Johna Patricka Carrolla-Abbinga, założyciela Boys Towns of Italy [Miasta Chłopców we Włoszech5Boys Towns of Italy (obecnie A Chance In Life) – pierwotnie organizacja stworzona po II wojnie światowej, aby pomagać... i zaufanego powiernika Piusa XII. Na wyraźne polecenie papieża zapewniał on jedzenie i schronienie Żydom podczas okupacji Rzymu przez nazistów. W swoich pamiętnikach A Chance to Live[/footnote]John Patrick Carroll-Abbing, A Chance to Live: The Story of the Lost Children of the War, transl. Carol della Chiesa, Longmans, Green & Co, New York 1952.[/footnote].  [Szansa, by żyć] oraz But for the Grace of God6John Patrick Carroll-Abbing, But for the Grace of God: The Story of an Irish Priest who Became a Resistance... [Tylko dzięki Bożej Łasce], z których pierwszy został opublikowany w 1952, a drugi – w 1965 roku, dostarcza on szczegółowych informacji na temat inicjowanych przez Piusa XII działań na rzecz ratowania Żydów, w które Carroll-Abbing był bezpośrednio zaangażowany.

W godnym uwagi wywiadzie opublikowanym w czasopiśmie „Inside the Vatican” Carroll-Abbing opowiedział o tym, jak papież osobiście nakazał mu ratować Żydów. Zaznaczył, że oskarżenie formułowane przez krytyków papieża, że Ojciec Święty zachował obojętność, a Carroll-Abbing oraz inni katolicy zaangażowani w ocalenie Żydów działali jedynie z własnej inicjatywy, „jest wierutnym kłamstwem! Rozmawiałem z papieżem Piusem XII osobiście, twarzą w twarz, wiele razy w czasie wojny i niejednokrotnie nakazywał mi pomagać Żydom. […] Mogę zaświadczyć, że papież osobiście, wyraźnie i werbalnie polecił mi ratować Żydów”7„Inside the Vatican” 2001, August–September.. Podczas nazistowskiej okupacji Rzymu nawet do trzech tysięcy Żydów jednocześnie znajdowało schronienie w letniej rezydencji papieża w Castel Gandolfo. Co ciekawe, wielu krytyków papieża nigdy nie porusza ani nie omawia kwestii Castel Gandolfo w swoich antypapieskich tekstach. Jednak w żadnym innym miejscu w okupowanej przez nazistów Europie nie uratowano tak wielu Żydów oraz nie zapewniono im schronienia na tak długi czas, jak w Castel Gandolfo, podczas nazistowskiej okupacji Rzymu. Ukrytym tam Żydom zapewniono koszerne jedzenie, a ponadto, jak zauważył George Weigel, żydowskie dzieci rodziły się w prywatnych apartamentach Piusa XII8George Weigel, The KGB Campaign Against Pius XII, 2007, February 21; https://www.georgeweigel.com/the-kgb-campaign-against-pius-xii/ [dostęp 27 V 2025]., które stały się tymczasowym oddziałem położniczym.

Krytycy Piusa XII, którzy wspominają Castel Gandolfo, twierdzą, że Żydom udzielono schronienia w letniej rezydencji bez udziału i wiedzy papieża, co jest absurdalne. Castel Gandolfo znajduje się pod oficjalną jurysdykcją papieża i nikt poza nim nie ma prawa nikogo tam wpuszczać. Według licznych naocznych świadków, w tym monsignore Carrolla-Abbinga, Pius XII ukrywał Żydów w swojej rezydencji.

Świadectwo z pierwszej ręki włoskiego kardynała Pietra Palazziniego również obala fałszywe oskarżenia krytyków papieża, jakoby włoscy katolicy, którzy ratowali Żydów, nie robili tego z nakazu papieża. W 1985 roku kardynał Palazzini został uhonorowany przez Yad Vashem, Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu, tytułem „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata” jako ten, który „narażał własne życie i wykazał się męstwem wykraczającym poza zwykłe poczucie obowiązku, ratując [włoskich] Żydów w czasie Holokaustu”9Obituaries, „Pittsburgh Post-Gazette” 2000, October 15, s. 74; tekst dostępny również: https://www.newspapers.com/newspage/89863031/.. Gdy został wyróżniony przez Yad Vashem, Palazzini zaświadczył, że Pius XII osobiście polecił mu ratować Żydów i dawać im schronienie.

Kwestia konkordatu

Woods: Jak badacze historii powinni interpretować fakt zawarcia konkordatu pomiędzy Watykanem a Niemcami w 1933 roku? Czy owa umowa w jakikolwiek sposób świadczyła o poparciu narodowego socjalizmu?

Dalin: Kwestia konkordatu z 1933 roku jest wykorzystywana przez krytyków Piusa XII do atakowania papieża. Przeciwnicy konkordatu z III Rzeszą, jak zaczęto nazywać wspomniany traktat, uważają, że uciszył on katolików w Niemczech, którzy, gdyby nie został zawarty, być może sprzeciwiliby się Hitlerowi i go powstrzymali. Badacze historii powinni wiedzieć, że taka ocena jest nieuczciwa i niezgodna z prawdą historyczną. Było wręcz odwrotnie.

Konkordat, na co zwrócił uwagę historyk José Sánchez, był pragmatycznym i moralnie uzasadnionym środkiem dyplomatycznym, podjętym w celu ochrony niemieckich katolików i zagrożonej wolności Kościoła katolickiego w Niemczech. Sánchez przypomina: „To Niemcy wyszli z propozycją konkordatu” i mówi dalej, że gdyby Watykan „natychmiast tę propozycję odrzucił, byłoby to ze szkodą dla praw katolików w Niemczech”10José M. Sánchez, Pius XII and the Holocaust: Understanding the Controversy, Catholic University of America Press, Washington, D.C. 2002,.... Decyzja Piusa XII była moralnie uzasadniona, również biorąc pod uwagę perspektywę niemieckich Żydów, gdyż traktat podpisano w roku 1933, jeszcze zanim Hitler zaczął wprowadzać w życie swoje antysemickie prawa i dekrety.

Wbrew temu, co twierdzą krytycy Pacellego, konkordat nie przyczynił się do upadku niemieckiej Katolickiej Partii Centrum. Watykan chciał podpisania konkordatu „przede wszystkim dlatego, aby ochronić niemieckich katolików w sytuacji politycznego zagrożenia, kiedy to Katolicka Partia Centrum, ich tradycyjny protektor, przestała istnieć”11Sánchez, Pius XII and the Holocaust, s. 82.. […] Pozycja Partii Centrum w ciągu ostatnich lat istnienia Republiki Weimarskiej stopniowo słabła.

De facto, 5 lipca 1933 roku, na dwa tygodnie przed zawarciem konkordatu, członkowie partii zdecydowali o jej rozwiązaniu. W istocie nawet krytyk papieża James Carroll niechętnie przyznaje, że „zanim konkordat został oficjalnie podpisany, Partia Centrum już nie istniała”12James Carroll, Constantine’s Sword: The Church and the Jews, A History, Houghton Mifflin Harcourt, Boston – New York 2002..

Krytycy Pacellego suponują, że Hitler nalegał na podpisanie konkordatu, żeby uzyskać legitymizację moralną dla swojego nazistowskiego reżimu. Jednak, jak twierdzi Sánchez, konkordat wcale moralnej aprobaty dla reżimu Hitlera nie wyrażał. W rzeczywistości, gdy Hitler próbował w taki sposób przedstawić sytuację, chwaląc „uznanie [Watykanu] dla ówczesnego [nazistowskiego] rządu”13Sánchez, Pius XII and the Holocaust, s. 86., Pacelli jednoznacznie temu zaprzeczył w dwóch artykułach watykańskiej gazety „L’Osservatore Romano”. Kościół tylko negocjował traktat i nic więcej – przekonuje Pacelli14„L’Osservatore Romano” 1933, July 26–27; przywołane za: Klaus Scholder, The Churches and the Third Reich, Vol. 1, transl. John.... Historycy powinni pamiętać, że wbrew temu, co krytycy Piusa XII fałszywie mu zarzucali, konkordat nie implikował moralnego poparcia dla Hitlera i narodowego socjalizmu.

Profesor John Conway z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, choć nie był bezkrytyczny wobec Piusa XII, mówił:

Zawarcia konkordatu z III Rzeszą w 1933 roku, nie należy […] traktować jako znaku przychylności Watykanu wobec nazistowskiego reżimu […], lecz raczej jako próbę poddania rygorom prawnym i przez to pewnego ograniczenia nieprzewidywalnego rewolucyjnego ferworu [typowego dla nazistowskiego reżimu]15John S. Conway, The Vatican, Germany and the Holocaust, w: Papal Diplomacy in the Modern Age, eds. Peter C.....

Niemiecki historyk Konrad Repgen zgadza się, że dla Kościoła katolickiego konkordat „nie był sojuszem, a mechanizmem obronnym”16Konrad Repgen, German Catholicism and the Jews: 1933–1945, w: Judaism and Christianity under the Impact of National Socialism, eds.....

O co w tym wszystkim tak naprawdę chodzi?

Woods: Choć czytałem już wcześniej teksty broniące Piusa XII, pana książka i zapomniana historia, którą udało się panu odkryć, głęboko mnie poruszyły. Myślę, że gdy ludzie znający tezę Cornwella przekonają się o zaskakujących i porażających licznych dowodach przedstawionych w pana książce, biorącej papieża w obronę, będą skłonni zadać sobie następujące pytanie: skoro, jak rabin mówi, Pius XII w rzeczywistości był przyjacielem Żydów i pomógł ocalić bardzo wielu z nich, to jaki w takim razie jest powód nagonki na Ojca Świętego w kontekście wojennym?

Dalin: Kampania oczerniająca Piusa XII podczas II wojny światowej pierwotnie była postrzegana jako łatwa do zdemaskowania komunistyczna propaganda wymierzona w Ojca Świętego, który był zdecydowanym przeciwnikiem komunizmu. Jednak kampania ta zaczęła stanowić poważny problem po premierze sztuki teatralnej Der Stellvertreter17Rolf Hochhuth, Der Stellvertreter. Ein christliches Trauerspiel, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 1993. [Namiestnik]18Tłum. za Dalin, Mit papieża Hitlera. w Berlinie, w 1963 roku, napisanej przez młodego lewicowego niemieckiego pisarza Rolfa Hochhutha. Autor szkalował Piusa XII, przedstawiając go jako kolaborującego z nazistami dostojnika oraz oschłego i chciwego, pozbawionego moralności tchórza, który popełnił niewybaczalną zbrodnię milczenia, kiedy europejscy Żydzi byli mordowani przez nazistów. Promowana jako „najbardziej kontrowersyjna sztuka naszych czasów”19Rolf Hochhuth, The Deputy: The Most Controversial Play of Our Time, Grove Press, New York 1964., Der Stellvertreter była wysoce polemiczną fikcją, niepopartą żadnymi historycznymi dowodami. Mimo to stała się sensacją i wywołała ogromne kontrowersje, kreując po raz pierwszy mit o tym, że Pius XII był „papieżem Hitlera”, mit, w który wierzy się do dzisiaj.

Sztuka została wystawiona kilka dekad temu, a jednak mit o tym, że Pius XII był „papieżem Hitlera”, nadal znajduje swoich zwolenników, pomimo dobrze udokumentowanych dowodów historycznych, które potwierdzają, że Eugenio Pacelli był jednym z najwcześniejszych i najbardziej stanowczych krytyków Hitlera. Tak naprawdę był przyjacielem narodu żydowskiego, zarówno jako sekretarz stanu Watykanu, jak i w późniejszym okresie jako papież. Odegrał kluczową rolę w ratowaniu ogromnej liczby Żydów ze szponów nazistów.

W książce Mit papieża Hitlera staram się znaleźć odpowiedź na postawione przeze mnie pytanie: „Dlaczego ów nikczemny mit, któremu przeczą fakty historyczne, nadal się utrzymuje?”. Przynajmniej częściowo trwałość tego mitu wynika z antykatolickiej retoryki pochodzącej od coraz bardziej lewicowego i zsekularyzowanego środowiska intelektualistów, które pragnie oczernić nie tylko tradycyjny katolicyzm, ale również samo chrześcijaństwo, a nawet judaizm. Nieprzypadkowo najbardziej radykalni przeciwnicy Piusa XII – w tym James Carroll (autor książki Constantine’s Sword [Miecz Konstantyna]) i Garry Wills (autor książki Papal Sin20Garry Wills, Papal Sin: Structures of Deceit, Doubleday. A division of Random House, Inc., New York 2000. [Grzech papieski]) – otwarcie krytykują również świętej pamięci papieża Jana Pawła II.

Woods: W swojej książce przekonuje rabin, że „niewiele wychodzących ostatnio książek o Piusie XII i Holokauście rzeczywiście poświęconych jest Piusowi XII i zagładzie Żydów”21Dalin, Mit papieża Hitlera, s. 9..

Dalin: Dokładnie tak. Najlepiej sprzedające się liberalne ataki na papieża oraz Kościół katolicki są w rzeczywistości częścią wewnątrzkatolickiego sporu o kierunek, jaki Kościół katolicki powinien obrać w dzisiejszych czasach […] zwłaszcza w kwestiach odnoszących się do seksualności, w tym aborcji, antykoncepcji, celibatu oraz roli kobiet w Kościele. Antypapieska polemika byłych seminarzystów, takich jak Garry Wills i John Cornwell, oraz byłych duchownych, jak James Carroll, i innych niepraktykujących czy też gniewnych liberalnych katolików wykorzystuje dramat narodu żydowskiego, jakim był Holokaust, do promowania własnej agendy politycznej, to jest wymuszania zmian we współczesnym Kościele.

Holokaust nie powinien być wykorzystywany do partykularnych celów w tego rodzaju debacie. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy próby takich nadużyć wiążą się z deprecjonowaniem świadectw osób ocalałych z Holokaustu, które doceniały papieża Piusa XII za jego działania na ich rzecz. Przenoszenie winy Hitlera i nazistów na papieża, który był przyjacielem Żydów i sprzeciwiał się Hitlerowi i nazistom, jest obrzydliwym oszczerstwem. Żydzi mają obowiązek odrzucać argumenty osób wykorzystujących nieszczęścia Holokaustu i traktujących je jako amunicję w wojnie liberalizmu przeciwko Kościołowi katolickiemu. Wojnie, której powodzenie podważyłoby podstawy zarówno chrześcijaństwa, jak i judaizmu, gdyż liberalni krytycy mają tradycyjną religię i prawdę w pogardzie. Takie obłudne zawłaszczanie Holokaustu musi być zwalczane. Prawda o papieżu Piusie XII, którą mainstreamowe media ignorowały, jednocześnie pomagając w rozpowszechnianiu fałszywej historii i w osiąganiu przez nią statusu bestsellera, musi na powrót ujrzeć światło dzienne. Liberalna wojna kulturowa przeciwko tradycji – której miniaturą jest kontrowersja wokół papieża Piusa XII – musi zostać nazwana po imieniu: jest to zamach na instytucję Kościoła katolickiego i tradycyjną religię.

Sprawiedliwy innowierca wśród narodów

Woods: Biorąc pod uwagę ciężar zniesławienia, jaki dotknął Piusa XII, czy myśli rabin, że możliwe jest przywrócenie jego dobrego imienia – a może nawet ogłoszenie go świętym?

Dalin: Tak, proszę pana. Pomimo ciężaru ataków na dobre imię Piusa XII w ostatnim czasie i oczerniającej go kampanii, wierzę, że jego dobrą reputację i pamięć o nim jako przyjacielu narodu żydowskiego, dla którego zrobił tak wiele, bardzo wiele, żeby ratować Żydów podczas Holokaustu, da się przywrócić. Żywię szczerą nadzieję, że moja książka przynajmniej w pewnym stopniu przyczyni się do tej odbudowy. Modlę się o to.

Jak piszę w mojej książce, uważam, że nadszedł czas, żeby Pius XII został oficjalnie uhonorowany przez Yad Vashem, izraelski Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu, tytułem „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata” – za jego dobrze udokumentowany udział w ocalaniu Żydów podczas Holokaustu. Uchwalając ustawę powołującą do życia Yad Vashem w 1953 roku, izraelski parlament zastrzegł, że „obowiązkiem państwa Izrael staje się uznanie wkładu nie-Żydów w ocalanie życia Żydom podczas drugiej wojny światowej. Przyznaje się »znak szacunku« w imieniu narodu żydowskiego każdej nieżydowskiej osobie lub rodzinie, która ryzykowała, ukrywając bądź ratując Żydów”22Martin Gilbert, The Holocaust: A Record of the Destruction of Jewish Life in Europe During the Dark Years of.... Odtąd mają być znani i podziwiani jako „Sprawiedliwi”.

W 1962 roku Yad Vashem stworzył specjalną komisję publiczną. Jej zadaniem było zdefiniowanie kryteriów, na podstawie których nadawany będzie tytuł i godność „Sprawiedliwego” i podejmowane będą decyzje o tym, które z osób ratujących Żydów, a niebędących Żydami, dostąpią tego zaszczytu. W ciągu ostatnich dwóch dekad liczni kościelni zwierzchnicy – księża, zakonnice i kardynałowie – zostali uhonorowani mianem „Sprawiedliwych”, w tym monsignore Angelo Rotta (1872–1965), ambasador Watykanu na Węgrzech podczas wojny; oraz kardynał Pietro Palazzini (1912–2000), który według rzecznika Yad Vashem „narażał własne życie” oraz „wykazał się męstwem wykraczającym poza zwykłe poczucie obowiązku, ratując [włoskich] Żydów w czasie Holokaustu”. Jednak Pius XII jeszcze nie został wyróżniony tytułem „Sprawiedliwego”, mimo że podobnie jak kardynał Palazzini „wykazał się męstwem wykraczającym poza zwykłe poczucie obowiązku”23Obituaries, „Pittsburgh Post-Gazette”, s. 74., ratując Żydów i zapewniając im schronienie podczas nazistowskiej okupacji Rzymu.

Gdy kardynał Palazzini został uznany przez Yad Vashem za „Sprawiedliwego” w 1985 roku, zaświadczył, że Pius XII osobiście nakazał mu ratować Żydów i dawać im schronienie. Dobrze udokumentowane bezpośrednie świadectwa osób ratujących Żydów: Palazziniego, Carrolla-Abbinga, Tibora Baranskiego, ojca Pierre’a-Marie Benoit i innych katolików, które omawiam w mojej książce, zawierają bardzo szczegółowe informacje o działaniach na rzecz ratowania m.in. rzymskich Żydów, które same w sobie świadczą o tym, że Pius XII spełnia wymagania, aby być uznanym za „Sprawiedliwego”.

Woods:  I cytuje pan w swojej książce tyle różnych świadectw naocznych świadków.

Dalin: Właśnie, udział Piusa XII w ratowaniu Żydów potwierdzają liczne bezpośrednie świadectwa naocznych świadków – Żydów mu współczesnych, jak również fakt, że ukrywał Żydów w Castel Gandolfo i Watykanie podczas nazistowskiej obławy na włoskich Żydów. Osobiste świadectwa i oceny były przedstawiane przez Żydów współczesnych Piusowi XII – w tym licznych włoskich Żydów ocalałych z Holokaustu oraz żydowskich wojskowych duchownych, którzy służyli w wojskach alianckich podczas nazistowskiej okupacji Rzymu – oni również byli świadkami historycznego udziału Piusa XII w ratowaniu Żydów i udzielaniu im schronienia. Wszystko to powinno też pomóc w przywróceniu dobrej reputacji temu przyjacielowi Żydów, któremu od dawna należy się uznanie i tytuł „Sprawiedliwego”. […] Jako że zbliża się pięćdziesiąta24Dotyczy to roku 2005, kiedy wywiad został pierwotnie opublikowany. W roku 2025 przypada już 67 rocznica śmierci Piusa XII. rocznica śmierci Piusa XII, byłoby zarówno sprawiedliwe z perspektywy historycznej, jak i zasadne moralnie, żeby Yad Vashem uczcił jego pamięć i uznał go pośmiertnie za „Sprawiedliwego”.

W czasie pontyfikatu Jana Pawła II niektórzy katoliccy i żydowscy hierarchowie, w tym naczelny rabin Rzymu Elio Toaff (który przeżył Holokaust), zaczęli wspierać inicjatywę, aby Pius XII dostąpił tego zaszczytu pośmiertnie. Zarówno katoliccy, jak i żydowscy hierarchowie oraz uczeni, powinni przez następnych kilka lat wspólnie pracować, propagując inicjatywę zmierzającą do uhonorowania Piusa XII mianem „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata”. Promując tę kwestię, a co za tym idzie, dążąc do uznania Piusa XII za „Sprawiedliwego”, który zrobił tak wiele, żeby ratować Żydów i zapewnić im schronienie podczas Holokaustu, jego orędownicy i zwolennicy przyczynią się do przywrócenia jego dobrego imienia i szacownej pamięci o nim jako o przyjacielu narodu żydowskiego, który ocalił życie większej liczbie Żydów niż ktokolwiek inny.

Trzeba mieć nadzieję, że odbudowanie jego dobrego imienia i dobrej pamięci o nim jako szczególnie zasłużonym katolickim przyjacielu Żydów, będącym ich obrońcą podczas Holokaustu, powinno również pomóc w doprowadzeniu do ogłoszenia go świętym.

Woods: Dziękuję panu, panie rabinie, za poświęcony mi czas. Pana książka ma olbrzymie znaczenie i zasługuje pan na wyrazy najwyższego uznania, zarówno za pana odwagę, jak i oddanie prawdzie historycznej. Nic nie uszczęśliwiłoby mnie bardziej niż katolicy opowiadający o pana książce na całym świecie. Ciekawe, jak zareagowałyby media establishmentowe, gdyby pańska książka stała się bestsellerem? To dopiero byłoby niezłe widowisko!

Życzę powodzenia i raz jeszcze dziękuję.

Dalin: Cała przyjemność po mojej stronie, panie Woods i dziękuję.