Wierzenia wczesnego Kościoła: zmartwychwstanie ciała

Zmartwychwstanie ciała to jeden z fundamentalnych dogmatów wiary chrześcijańskiej, potwierdzany od czasów apostolskich aż po współczesny Katechizm Kościoła Katolickiego. Prawda o cielesnym zmartwychwstaniu konsekwentnie i jednoznacznie była głoszona przez Pismo Święte, sobory powszechne i ojców Kościoła, podkreślając, że nasze przyszłe ciała – przemienione, lecz tożsame – stanowić będą nieodłączną część życia wiecznego.

Pismo Święte mówi nam, że kiedy Jezus powróci na Ziemię, ożywi fizycznie wszystkich, którzy umarli, dając im na powrót ciała utracone przez śmierć. Będą to te same ciała, które ludzie posiadali podczas swego ziemskiego życia – jednakże nasze zmartwychwstałe ciała nie umrą, a w przypadku sprawiedliwych przejdą w stan uświęcenia, wolny od cierpienia i bólu, zyskają też zdolność czynienia wielu cudów spośród tych, do których zdolny był Jezus w swym błogosławionym ciele1Zob. 1 Kor 15, 35–44, Biblia Tysiąclecia Online, Poznań 2003, https://biblia.deon.pl/..

Zmartwychwstanie ciała jest ważną chrześcijańską doktryną, jak głosi apostoł Paweł: „Skoro umarli nie zmartwychwstają, to i Chrystus nie zmartwychwstał. A jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także wasza wiara […]. Tak więc i ci, co pomarli w Chrystusie, poszli na zatracenie” (1 Kor 15, 13–18).

Ponieważ, jak mówi nam Apostoł Paweł, wiara chrześcijańska nie może istnieć bez tej doktryny, została ona zdefiniowana przez Kościół w niepodlegającej zmianom doktrynalnej postaci. Jest ona zawarta w trzech niezmiennych formach wyznania wiary – Składzie Apostolskim, Credo Nicejskim oraz Credo św. Atanazego2Zob. https://piusx.org.pl/modlitewnik/symbola. – które są uroczyście, i w jednakowej formie, nauczane przez sobory ekumeniczne.

Sobór Laterański IV uchwalił doktrynę mówiącą o tym, że podczas swego drugiego przyjścia Jezus będzie „sądzić żywych i umarłych, każdemu odda według jego uczynków, zarówno odrzuconemu, jak i wybranemu.

Wszyscy oni powstaną w swoich własnych ciałach, które teraz mają, aby otrzymać stosownie do swoich czynów, dobrych czy złych […]”3Sobór Laterański IV (1215), [w:] Dokumenty soborów powszechnych, t. 2, oprac. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras, tłum. Arkadiusz Baron, Henryk....

W czasach współczesnych Katechizm Kościoła Katolickiego ponownie powtórzył tę dawno sprecyzowaną naukę: „Wierzymy w prawdziwe zmartwychwstanie tego ciała, które teraz posiadamy. Składa się jednak do grobu ciało zniszczalne, zmartwychwstanie ciało niezniszczalne, ciało duchowe”4Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994, KKK 1017..

Jak pokazują zamieszczone poniżej fragmenty tekstów ojców Kościoła, od samych swych początków tak właśnie na przestrzeni dziejów przedstawiona była owa kwestia w naukach o wierze chrześcijańskiej.

Św. Klemens Rzymski

„Rozważmy, mili bracia, jak nam Pan ustawicznie wskazuje przyszłe zmartwychwstanie, którego pierwowzorem uczynił Jezusa Chrystusa, Pana naszego, wskrzeszając Go z martwych”5Żywoty świętych Pańskich na wszystkie dnie roku, Nakładem Karola Miarki, Mikołów – Warszawa 1910, s. 1137..... „Przyjrzyjmy się, umiłowani, zmartwychwstaniu, jakie dokonuje się we właściwych sobie porach. Dzień i noc objawiają nam zmartwychwstanie: noc umiera, dzień wstaje; dzień odchodzi, noc się zbliża”6Mariusz Szram, Teologiczne i filozoficzne uzasadnienie zmartwychwstania ciała u Ojców Apostolskich i Apologetów, „Verbum Vitae” 2009, nr 5, s..... „Patrzmy na płody ziemne. W jaki sposób odbywają się siewy?”7Żywoty świętych Pańskich na wszystkie dnie roku, s. 1137..

„Wychodzi siewca i wrzuca w ziemię wszystkie ziarna. One wpadają w ziemię suche i gołe, a tam ulegają rozkładowi. Później z tego rozkładu wskrzesza je wspaniała Opatrzność Pana, tak że jedno ziarno mnoży się wielokrotnie i przynosi obfite plony”8Mariusz Szram, Teologiczne i filozoficzne uzasadnienie…, s. 268.. [roku Pańskiego 80]

Skład Apostolski

„Wierzę w […] grzechów odpuszczenie, ciała zmartwychwstanie […]. Amen”9Ludwik Czyż, Abba Pater. Polsko-angielski modlitewnik, Veritas Foundation Publication Centre, Londyn 2000, s. 6.. [roku Pańskiego 125]

Św. Polikarp ze Smyrny

„Każdy bowiem, kto nie uznaje, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele, jest antychrystem, kto nie uznaje świadectwa krzyża, ten jest z diabła, a kto według swoich własnych pragnień zniekształca powiedzenia Pana, mówiąc, że nie ma ani zmartwychwstania, ani sądu, taki człowiek jest pierworodnym Szatana.

Dlatego też porzućmy próżne rozważania tłumu i błędne doktryny, a zwróćmy się do tej nauki, którą od początku nam przekazano”10Św. Polikarp ze Smyrny, List do Kościoła w Filippi, [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, oprac. Marek Starowieyski, tłum..... [roku Pańskiego 135]

Arystydes z Aten

„Chrześcijanie […] mają przykazania tegoż Pana Jezusa Chrystusa wyryte w sercach i zachowują je, oczekując zmartwychwstania umarłych i życia w przyszłym świecie”11Arystydes z Aten, Apologia, [w:] Pierwsi apologeci greccy, oprac. Józef Naumowicz, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo M, Kraków 2004, s..... [roku Pańskiego 140]

Drugi List Klemensa Rzymskiego

„A niech przypadkiem nikt z was nie próbuje twierdzić, że ciało nasze nie będzie sądzone ani też nie powstanie z martwych. Posłuchajcie: Czyż zbawienia i oświecenia nie dostąpiliście właśnie teraz, gdy żyjecie w ciele? A więc powinniście też strzec tego ciała niby świątyni Bożej; tak samo bowiem jak w nim zostaliście do zbawienia powołani, tak też w nim do zbawienia dojdziecie. Jeśli sam Zbawiciel nasz, Chrystus Pan, mimo że przede wszystkim był duchem, stał się ciałem, i dopiero wcieliwszy się powołał nas do siebie, to i my także nie inaczej jak w ciele zapłatę otrzymamy […]”12Marian Michalski, Antologia literatury patrystycznej, t. I, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1975, s. 77.. [roku Pańskiego 150]

Justyn Męczennik

 „Otóż prorocy zapowiedzieli dwie Paruzje Chrystusa: jedna już nastąpiła jako człowieka pogardzanego i cierpiącego, druga natomiast, jak zapowiedziano, nastąpi gdy zstąpi On z nieba w chwale wraz ze swoim wojskiem anielskim jak zapowiedziano, gdy wskrzesi ciała wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek istnieli, i godnych przyodzieje nieśmiertelnością, niesprawiedliwych zaś ześle na wieczne cierpienie wraz ze złymi demonami w ogień wieczny”13Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia; Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa.... [roku Pańskiego 153]

„Zaprawdę, nawet ciało wezwał On do zmartwychwstania i obiecał mu życie wieczne. A zatem, gdy obiecuje ocalić człowieka, składa On obietnicę ciału. Czymże jest człowiek, jeśli nie myślącym zwierzęciem złożonym z duszy i ciała? Czy człowiekiem jest sama dusza? Nie, lecz jest ona duszą człowieka. Czy tylko ciało nazwać można człowiekiem? Nie, lecz jest ono nazwane ciałem człowieka. Jeśli więc osobno żadne z nich nie jest człowiekiem, lecz to, co powstało z połączenia ich obu, nazwane jest człowiekiem, a Bóg powołał człowieka do życia i zmartwychwstania, wezwał On nie część, lecz całość, którą jest dusza i ciało”14Philip Schaff, Ante-Nicene Fathers. Apostolic Fathers with Justin Martyr and Irenaeus, Vol. I, CreateSpace Independent Publishing Platform 2017, s..... [roku Pańskiego 153]

Tacjan Syryjczyk

„I dlatego też wierzymy, że przy końcu świata będzie miało miejsce zmartwychwstanie ciał”15Tacjan Syryjczyk, Mowa do Greków, [w:] Pierwsi apologeci greccy, s. 317.. [roku Pańskiego 170]

Teofil z Antiochii

„Bóg wskrzesi bowiem twoje ciało jako nieśmiertelne wraz z duszą i wówczas stając się nieśmiertelny, ujrzysz nieśmiertelnego, jeśli teraz Jemu uwierzysz. Wtedy też poznasz, jak niesprawiedliwie wypowiadałeś się przeciw Niemu. Lecz ty nie wierzysz, że umarli zmartwychwstają. Gdy to się stanie, wtedy chcąc, nie chcąc, uwierzysz, ale jeśli teraz nie uwierzysz, wtedy wiara będzie ci poczytana za niewiarę”16Teofil z Antiochii, Do Autolika, [w:] Pierwsi apologeci greccy, s. 390–391.. [roku Pańskiego 181]

Św. Ireneusz z Lyonu

„Kościół bowiem rozsiany po całym świecie, aż po krańce kręgu ziemi, przyjął od Apostołów i ich uczniów tę wiarę [i w jednym Jezusie Chrystusie] […] przywróci do życia wszelkie ciało rodzaju ludzkiego […]”17Św. Ireneusz z Lyonu, Adversus Haereses, tłum. Jarosław Brylowski, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2018, s. 39–40.. [roku Pańskiego 189]

Tertulian

„On jest bowiem Tym, który przy końcu wieku tego będzie sądził czcicieli swoich na zapłatę życia wiecznego, a bezbożnych na ogień tak wieczny jak i nieustanny, budząc wszystkich od początku umarłych i stawiając ich pod sąd na zapłatę podług zasług nagrody i kary”18Tertulian, Apologetyk, tłum. Jan Sajdak, Księgarnia Akademicka, Poznań 1947, s. 80–81.. [roku Pańskiego 197]

„Zmartwychwstanie zatem ciało, bez wątpienia i wszelkie, i to samo, i całkowite”19Marcin Wysocki, Zmartwychwstanie ciała według Tertuliana, „Verbum Vitae” 2009, nr 15, s. 315.. [roku Pańskiego 210]

Minucjusz Feliks

„Przypatrz się tylko, jak cała natura na pocieszenie nasze przyszłe zmartwychwstanie stara się przedstawić. Słońce zachodzi i wschodzi; gwiazdy znikają i znowu pokazują się; kwiaty więdną i rosną na nowo; na bezlistnych krzewach młode liście rosną; tylko z uschniętych nasion świeża zieleń kiełkuje. Tak więc ciało po śmierci jest jak drzewa w zimie: siłę życia ukrywają pod martwotą pozorną. Czemu tak spieszno ci, by wśród mroźnej jeszcze zimy ciało do nowego życia wróciło? Trzeba czekać i na wiosnę dla ciał. Dobrze wiem, że większość ludzi świadoma występków swoich raczej pragnie nicości po śmierci aniżeli w nią wierzy: wolą bowiem zupełny niebyt aniżeli zmartwychwstanie na ciężkie kary”20Minucjusz Feliks, Octavius, tłum. Jan Sajdak, Fiszer i Majewski: Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1925, s. 72.. [roku Pańskiego 226]

Afrahat

„Przekonaj się zatem, niemądry, o tym, że każde z nasion przywdziewa ciało jemu właściwe. Nigdy nie siejesz pszenicy i zbierasz jęczmień, i nigdy nie sadzisz winorośli, która rodzi figi, lecz wszystko się rozwija według swojego stanu. Podobnie i ciało, które padło w ziemię: to właśnie ono zmartwychwstanie”21Afrahat, Mowa VIII – o ożywieniu umarłych, tłum. Andrzej Uciecha, „Vox Patrum” 2014, nr 34, s. 507..... [roku Pańskiego 340]

Cyryl Jerozolimski

„Przede wszystkim zwróćcie uwagę na to, co wskazuje Paweł w słowach: Trzeba, ażeby to, co zniszczalne, przyodziało się w to, co niezniszczalne, a to, co śmiertelne, aby się odziało w nieśmiertelność. Bo to ciało zmartwychwstanie, ale nie pozostanie słabe, lecz, choć wstanie w tym samym, przyodzieje się jednak w to, co niezniszczalne, i przemieni się jak żelazo, które w ogniu staje się ogniem, a raczej tak, jak to jest znane Panu, który je wskrzesza. Zmartwychwstanie to samo ciało, ale nie pozostanie takie, lecz będzie wieczne. Nie będzie potrzebowało wtedy, jak teraz, pokarmów do życia, ani drabiny, by wejść do góry; stanie się duchowym, cudownym, czymś, czego nie potrafimy wyrazić słowami”22Św. Cyryl Jerozolimski, Katechezy, tłum. Wojciech Kania, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1973, s. 291..... [roku Pańskiego 350]

Epifaniusz z Salaminy

„Co się zaś tyczy tych, którzy zapewniają, że są chrześcijanami […], (i wyznają zmartwychwstanie zmarłych, tak samo ciał naszych, jak i ciała Pana […], i twierdzą, że obecne ciało nie zostanie wskrzeszone, lecz inne w jego miejsce dane będzie przez Boga), czyż raczej nie powiedzielibyśmy o nich, że myśli ich bluźniercze są bardziej i herezja głupsza niż poglądy rozpowszechnione pośród Hellenów i innych?”23St. Epiphanius of Cyprus, Ancoratus, tłum. Richard Kim Young, The Catholic University of America Press, Washington 2014, s. 184.... [roku Pańskiego 374]

Credo Nicejskie

„Wyznaję, (iż jest) jeden chrzest na odpuszczenie grzechów, i oczekuję zmartwychwstania i żywota w przyszłym wieku. Amen”24Władysław Knapiński, O Składzie Apostolskim. Czy zgadza się ze zdrową krytyką to podanie, że formuła wiary zwana Składem Apostolskim.... [roku Pańskiego 381]

Credo Atanazego

„[Jezus Chrystus] siedzi po prawicy Boga Ojca wszechmogącego, stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Na jego przyjście wszyscy ludzie mają powstać w swoich ciałach i zdadzą sprawę z własnych uczynków: ci, którzy dobro czynili, przejdą do życia wiecznego, ci zaś, którzy zło czynili, do ognia wiecznego. Taką jest wiara katolicka. Jeśli ktoś nie będzie jej należycie i stanowczo wyznawał, nie może być zbawiony. Amen”25Quicumque: wyznanie wiary św. Atanazego, https://piusx.org.pl/modlitewnik/symbola [dostęp: 11 VI 2025].. [roku Pańskiego 400]

Św. Augustyn

„Precz-że z myślą taką, żeby wszechmocność Stwórcy nie była zdolna, gwoli wskrzeszeniu ciał i ożywieniu ich, zgromadzić wszystkie cząstki ciała, bądź strawione przez zwierzęta lub ogień, bądź rozsypane w proch i popiół, bądź roztopione w wilgoci lub ulotnione w powietrzu”26[1] Św. Augustyn, Państwo Boże, t. III, tłum. Władysław Kubicki, Jan Jachowski, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1937, s. 615..... [roku Pańskiego 419]

„Tak Bóg, cudowny i niewysłowiony Mistrz, z całości tego, z czego ciało nasze było złożone, z cudowną i niewypowiedzianą szybkością je odnowi, i nic to znaczyć nie będzie przy przywróceniu człowieka do jego pierwotnej całości, czy włosy wrócą do włosów, a paznokcie do paznokci, czy to, co z nich zginęło, obróci się w ciało i czy do innych części ciała zostanie przyłączone, gdy Mistrza Opatrzność troszczyć się będzie, aby co niedorzecznego się nie stało”27Św. Augustyn, Pisma katechetyczne, tłum. Władysław Budzik, Jan Jachowski, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1929, s. 177.. [roku Pańskiego 421]