Wiara wczesnego Kościoła: Trójca Święta

Czy pierwsi chrześcijanie wierzyli w Trójcę Świętą? Choć niektórzy współcześni twierdzą, że to późniejszy konstrukt teologiczny, świadectwa ojców Kościoła mówią inaczej. Od Didache po św. Augustyna – już najwcześniejsze pisma chrześcijańskie ukazują wiarę w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego jako jedną Boską naturę w trzech Osobach. Niniejszy przegląd źródeł od I do V wieku ilustruje, że Trójca Święta nie była teologicznym uzupełnieniem, lecz samym sercem wiary Kościoła od jego narodzin.

Doktryna Trójcy Świętej ujęta jest w Ewangelii św. Mateusza, kiedy to Jezus zaleca apostołom: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19).

Paralelizm Ojca, Syna i Ducha Świętego nie jest wyłączną cechą Ewangelii św. Mateusza, ale pojawia się także w innych miejscach Nowego Testamentu (np. 2 Kor 13,131W angielskiej wersji Biblii 2 List do Koryntian ma 14 wersetów, w polskich przekładach wersetów jest 13 – angielski...; Hebr 9,14), podobnie jak w pismach wczesnych chrześcijan, którzy jasno rozumieli, w tym samym co i my dziś sensie – że Ojciec, Syn i Duch Święty są trzema Boskimi osobami, będącymi zarazem jedną Boską istotą (Bogiem).

Poniżej znajdują się przykłady tego, co wczesnochrześcijańscy pisarze mieli do powiedzenia na temat Trójcy Świętej:

Didache, czyli nauka dwunastu apostołów

„Co zaś do chrztu, to tak chrzcijcie: to wszystko naprzód powiedziawszy, chrzcijcie w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego w wodzie bieżącej. Jeżeli zaś nie masz wody bieżącej, chrzcij w innej wodzie; jeśli nie możesz w zimnej, to w ciepłej. Jeżeli zaś nie masz ani jednej, ani drugiej (w ilości dostatecznej), wylej na głowę trzy razy wodę w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”2Didache, czyli nauka dwunastu Apostołów, tłum. Józef Jankowski, Skład w Księgarni Kuncewicza i Hofmana, Warszawa 1923, s. 21–22.. [w roku Pańskim 70]

Ignacy Antiocheński

„[…] wybrany w prawdziwym cierpieniu [Chrystusowym] z woli Ojca i Jezusa Chrystusa, Boga naszego, Kościołowi zaiste godnemu uwielbienia, który znajduje się w Efezie, w Azji”3Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, oprac. Marek Starowieyski, tłum. Anna Świderkówna, Wydawnictwo M, Kraków 2010, s. 113. [w roku Pańskim 110].

„Bóg nasz bowiem, Jezus Chrystus, począł się w łonie Maryi zgodnie z planem Bożym, z rodu Dawida i z Ducha Świętego”4Tamże, s. 118..

Justyn Męczennik

„Wykażemy Wam także, że słusznie czcimy Nauczyciela, który nas o tym pouczył i po to się narodził, Jezusa Chrystusa, ukrzyżowanego pod Poncjuszem Piłatem, prokuratorem Judei w czasach Cezara Tyberiusza jak również uznajemy Go za Syna

Boga prawdziwego i na drugim miejscu umieszczamy, na trzecim zaś Ducha Proroczego. Z tego właśnie powodu zarzuca się nam szaleństwo nie rozumiejąc wcale tej tajemnicy, iż drugie miejsce po Bogu niezmiennym i odwiecznym oraz Stwórcy wszechrzeczy dajemy człowiekowi ukrzyżowanemu”5Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia; Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa.... [w roku Pańskim 151].

Teofil z Antiochii

„Cechą zaś charakterystyczną Boga najwyższego, wszechmogącego i jedynego istniejącego jest nie tylko to, że może przebywać wszędzie, ale także wszystko widzieć i słyszeć i nie jest ograniczony jednym miejscem […]. Podobnie również owe trzy dni przed powstaniem trzech świateł są typami innej triady: Boga, Jego Logosu i Jego Mądrości”6Pierwsi apologeci greccy, oprac. Józef Naumowicz, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo M, Kraków 2004, s. 399, 414.. [w roku Pańskim 181]

Ireneusz z Lyonu

„Kościół bowiem rozsiany po całym świecie aż po krańce kręgu ziemi, od Apostołów i ich uczniów otrzymał w spuściźnie tę wiarę w jednego Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi, morza i wszystkiego, co w nim jest; i w jedynego Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, wcielonego dla zbawienia naszego; i w Ducha Świętego […]”7Antologia patrystyczna, tłum. i oprac. Andrzej Bober, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1966, s. 30..... [w roku Pańskim 189]

Tertulian

„My […] wierzymy w jedynego Boga, lecz w pewnym uporządkowaniu, jakie nazywamy ekonomią, wedle której jedyny Bóg może mieć Syna, Słowo pochodzące od Niego, przez które wszystko się stało, a bez którego nic się nie stało […]. On też później zgodnie ze swą obietnicą posłał od Ojca Ducha Świętego, Pocieszyciela, by uświęcał w wierze tych, którzy wyznają Ojca, Syna i Ducha Świętego”8Trójca Święta. Tertulian: Przeciw Prakseaszowi; Hipolit: Przeciw Noetosowi, red. Henryk Pietras, tłum. Elwira Buszewicz, Stanisław Kalinkowski, Wydawnictwo WAM, Kraków.... [roku Pańskiego 216]

„[…] należy wiernie strzec tajemnicy ekonomii rozkładającej ową jedność na trójcę: Ojca, Syna i Ducha; trzech jednak nie co do stanu, ale co do stopnia, nie pod względem substancji, a pod względem formy, nie co do mocy, lecz co do postaci. Są zatem jednej substancji, jednego stanu i jednej mocy, ponieważ jest jeden Bóg, owe zaś stopnie, formy i postaci rozróżniamy pod imionami Ojca, Syna i Ducha Świętego”9Tamże, s. 38..

„Zawsze pamiętaj, iż poświadczam tu jako wyznawaną przez siebie zasadę wiary, że Ojciec, Syn i Duch są wzajemnie nierozdzielni, bo w ten sposób poznasz, co i w jaki sposób głoszę. Twierdzę mianowicie, że kim innym jest Ojciec, kim innym Syn, a jeszcze kim innym Duch; niektórzy ludzie niewykształceni lub przewrotni źle przyjmują to twierdzenie, jakoby głosiło ono różność i na jej podstawie nauczało o rozdzielności Ojca od Syna i Ducha Świętego”10Tamże, s. 47..

„W ten sposób więź z Ojcem w Synu i z Synem w Pocieszycielu sprawia, że wszyscy trzej, pochodzący jeden z drugiego, są połączeni. Ci trzej stanowią jedno, a nie jednego, jak powiedziano: Ja i Ojciec jedno jesteśmy (J 10,30), odnośnie do jedności substancji, nie pojedynczości liczby”11Tamże, s. 77..

Orygenes

„Albowiem wbrew opinii heretyków nie twierdzimy wcale, że jakaś część substancji

Boga przemieniła się w Syna, albo że Syn nie został utworzony przez Ojca z żadnych

substancji, to znaczy poza własną substancją, tak jakby istniał czas, w którym nie było Syna […]”12Orygenes, O zasadach, tłum. Stanisła Kalinkowski, Wydawnictwo WAM, Kraków 1996, s. 379.. [w roku Pańskim 225]

„Bo jedynie ta Trójca przekracza wszelki sens znaczenia nie tylko czasowego, ale i wiecznego. Całą zaś resztę, wszystko to, co istnieje poza Trójcą, należy mierzyć wiekami i czasami”13Tamże, s. 380..

Hipolit Rzymski

„Samo tylko Jego Słowo jest z Niego, dlatego jest Bogiem, gdyż jest Bożej substancji”14Hipolit Rzymski, Odparcie wszelkich herezji, https://www.apologetyka.info/trojca-swieta/pisarze-wczesnochrzescijanscy/hipolit-i-bog-w-trojcy-swietej,259.htm [dostęp: 1 VI 2025].. [w roku Pańskim 228]

Dionizy (papież)

 „Z kolei zaś będę mówił zupełnie słusznie także przeciw tym, którzy najczcigodniejsze głoszenie Kościoła Bożego, jedynowładztwo, dzielą, rozcinają i podnoszą jakieś trzy siły, oddzielne hipostazy, i trzy bóstwa […]. [Niektórzy heretycy] głoszą w pewien sposób trzech bogów, kiedy świętą jedność dzielą na trzy między sobą całkiem oddzielone obce hipostazy”15Dionizy, List do Dionizego, biskupa Aleksandrii, [w:] Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, red. Ignacy Bokwa, Wydawnictwo „Księgarnia Świętego.... [roku Pańskiego 262]

„Jest więc koniecznie potrzebne, żeby także Boska Trójca była zjednoczona i złączona w jednym, jak w jakimś szczycie, Bogu wszystkiego, wszechmogącym […]. Nie tylko więc jest bluźnierstwem, ale też największym bluźnierstwem mówić, że Pan został uczyniony do pewnego stopnia ręcznie […]. Jeśli zatem Syn został uczyniony, to był czas, że tego nie było; była zatem taka chwila, że Bóg był bez tego; to zaś jest całkiem niedorzeczne”16Tamże..

„Nie można więc ani dzielić na trzy bóstwa godnej podziwu Boskiej Jedności […]. Raczej trzeba wierzyć w Boga Ojca wszechmogącego i w Chrystusa Jezusa, Jego Syna, i w Ducha Świętego, i w to, że słowo jest zjednoczone z Bogiem wszystkiego. Mówi Ono bowiem: „Ja i Ojciec jedno jesteśmy” (J 10,30) i: „Ja jestem w Ojcu, a Ojciec we Mnie” (J 14,10)”17Tamże, s. 29..

Grzegorz Cudotwórca

 „Jeden jest Bóg […]. W doskonałej Trójcy nie ma żadnego podziału ani żadnej różnicy co do chwały, wieczności i co do władzy. Nie ma przeto w Trójcy ani niczego stworzonego czy podporządkowanego, ani też niczego przydanego, a więc czegoś, czego pierwej w Trójcy nie było, a co potem zostało do Niej wprowadzone. Nigdy zatem Syn nie odstąpił od Ojca, ani też Duch Święty od Syna, ponieważ Trójca ta zawsze pozostaje niezmienna i taka sama”18Rufin z Akwilei, O Grzegorzu Cudotwórcy (De Gregorio Thaumaturgo), (wyjątek z VII księgi Rufinowego przekładu „Historii kościelnej” Euzebiusza z....

Św. Sekundus

 „Hymny, teksty Apokalipsy i Psalmy o Bogu, śpiewa, i objaśnia je im dla oświecenia i umocnienia ludu Bożego. Mówi im, że wierzy w Trójcę Świętą, i naucza, że jedna jest substancja w trzech Osobach”19The Works of St. Patrick. St. Secundinus Hymn of St. Patrick, eds. Johannes Quasten, Joseph Plumpe,  tłum. Ludwig Bieler,... [roku Pańskiego 444].

Św. Patryk z Irlandii

 „Dziś powstaję: / poprzez potęgę mocy inwokacji do Trójcy Świętej, / poprzez wiarę w troistość / poprzez wyznanie jedności / Stwórcy Stworzenia”20Ryszarda Bulas, „Faeth Fiadha”. Lorica świętego Patryka, „Vox Patrum” 2004, nr 24, s. 553..... [roku Pańskiego 447]

„Ponieważ nie ma innego Boga i nigdy nie było ani potem nie będzie, prócz Boga Ojca niezrodzonego, bez początku, a od którego pochodzi wszelki początek, dzierżącego wszystko – jak wyznajemy – i Jego Syna, Jezusa Chrystusa, o którym wyznajemy, że zawsze przebywał […], zanim jeszcze powstał świat, przed wszelkim początkiem […]. Jezus Chrystus jest Panem i Bogiem, w Niego wierzymy […]. Wylał na was obficie Ducha Świętego […]. Jego wyznajemy i czcimy, Jedynego Boga w Trójcy Świętego Imienia”21Św. Patryk, Pisma i najstarsze żywoty, tłum. Kazimierz Panuś, Anna Strzelecka, Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2003, s. 71–72.. [roku Pańskiego 452]

Św. Augustyn

 „Wszyscy, którzy przede mną pisali o Trójcy Świętej i których mogłem czytać, nauczają na podstawie Pisma św. Starego i Nowego Testamentu, iż Ojciec, Syn i Duch Święty stanowią Boską jedność przez nierozdzielną równość jednej i tej samej substancji. A więc nie ma trzech bogów, ale jest jeden Bóg, chociaż Ojciec Syna zrodził i dlatego Syn nie jest tą samą Osobą, co Ojciec; i Ojciec nie jest Synem przez Siebie zrodzonym, a Duch Święty nie jest ani Ojcem, ani Synem, lecz jest Duchem Ojca i Syna, współrównym Im i należącym do jedności Trójcy”22Św. Augustyn, O Trójcy Świętej, tłum. Maria Stokowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 1996, s. 30.. [roku Pańskiego 408]

Fulgencjusz z Ruspe

 „Widzisz, pokrótce jest tak, że Ojciec jest jednym, Syn drugim, a Duch Święty trzecim; jako Osoby różnią się, lecz w swej naturze są jednym. Zgodnie z tym mówi: ‘Ja i Ojciec jedno jesteśmy’ (J 10,30). Naucza nas, że jedność odnosi się do ich natury, a my do ich Osób. Podobnie jest napisane: ‘W niebie Ojciec, Słowo i Duch Święty, a Ci Trzej są jednością. I trzej są, którzy dają świadectwo na ziemi’ (1 J 5,7)”23The Faith of The Early Fathers, ed. W.A. Jurgens, Vol. 3, The Liturgical Press, Collegeville 1979, s. 291.. [ok. roku Pańskiego 515]

„Skoro jednak prawdą dotyczącą natury tego jedynego, prawdziwego Boga, który jest Trójcą, jest nie tylko to, że jest jednym Bogiem, ale także to, że jest Trójcą, dlatego ten prawdziwy Bóg w osobach jest Trójcą, a w jednej naturze jest jeden. Przez tę jedność natury cały Ojciec jest w Synu i Duchu Świętym, cały Syn w Ojcu i Duchu Świętym i cały Duch Święty jest w Ojcu i Synu. Żaden z nich nie istnieje poza którymkolwiek z nich: ponieważ nikt drugiego nie poprzedza pod względem wieczności, nie przewyższa wielkością i nie przekracza potęgą”24Fulgencjusz z Ruspe, O wierze Kościoła, tłum. P.M. Szewczyk, https://patres.pl/fulgencjusz-z-ruspe-o-wierze-kosciola/ [dostęp: 1 VI 2025].. [ok. roku Pańskiego523]