Wierzenia wczesnego Kościoła na temat astrologii

Czy wczesne chrześcijaństwo tolerowało astrologię? Wbrew twierdzeniom współczesnych nurtów New Age, pierwsi chrześcijanie traktowali astrologię nie jako niewinną ciekawostkę, lecz poważne zagrożenie duchowe, nierzadko przypisując jej demoniczne pochodzenie. Niniejszy tekst przedstawia fascynującą panoramę stanowiska wczesnego Kościoła wobec astrologii – od wyraźnego potępienia w Katechizmie Kościoła Katolickiego, przez ostre słowa ojców Kościoła, aż po konkretne decyzje synodalne. To opowieść o duchowej walce o zachowanie czystości wiary w świecie zdominowanym przez pogańskie wpływy.

Katechizm Kościoła Katolickiego stwierdza: „Należy odrzucić wszystkie formy wróżbiarstwa: odwoływanie się do Szatana lub demonów, przywoływanie zmarłych lub inne praktyki mające rzekomo odsłaniać przyszłość. Korzystanie z horoskopów, astrologia, chiromancja, wyjaśnianie przepowiedni i wróżb, zjawiska jasnowidztwa, posługiwanie się medium są przejawami chęci panowania nad czasem, nad historią i wreszcie nad ludźmi, a jednocześnie pragnieniem zjednania sobie ukrytych mocy. Praktyki te są sprzeczne ze czcią i szacunkiem – połączonym z miłującą bojaźnią – które należą się jedynie Bogu”1Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994, KKK 2116.....

Świat pogański zdominowany był przez wiarę w astrologię. Poganie wierzyli, że gwiazdy są bóstwami lub też że są one kontrolowane przez bóstwa. Dla człowieka przedchrześcijańskiego Apollo był bogiem Słońca, jego siostra Diana była boginią księżyca, również znane w tamtym czasie planety nazwane zostały na cześć bogów (Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn). Z powodu tak powszechnego pogańskiego wierzenia Stary Testament zawiera wiele przestróg przeciwko czczeniu gwiazd (Pwt 4,19, 17,3; 2 Krl 17,16, 21,3–5, 23,4; Jr 8,2, 19,12–13; So 1,4–6).

W czasach Nowego Testamentu astrologowie nauczali, że wszystko zależy od przeznaczenia. I jeden człowiek otrzymuje taki los, a drugi inny – zgodnie z przeznaczeniem. Przeznaczeniu przypisywano niezwykłą potęgę. Niekiedy uważano nawet, że włada ono bogami. To jednakże, jaki los przeznaczenie wyznaczy człowiekowi, mogło zostać odczytane z gwiazd.

Współcześnie niektórzy chrześcijanie pozostają pod wpływem wierzeń pogańskich za sprawą ruchu New Age. Niektórzy sugerują nawet, że chrześcijaństwo początkowo kontynuowało wiele wierzeń okultystycznych, takich jak astrologia. Jednakże wcześni chrześcijanie, podobnie jak wcześni Żydzi, żarliwie występowali przeciw astrologii, przypisując jej nawet demoniczne pochodzenie.

Ojcowie Kościoła gotowi byli nałożyć srogie kary na astrologów, by chronić swe stada. W 120 roku n.e. znakomity matematyk, Akwila z Synopy, został ekskomunikowany z Kościoła Rzymskiego za herezje astrologiczne. W zamieszczonych poniżej ustępach św. Augustyn mówi o tym, że tego typu sankcje wciąż obowiązywały w jego czasach, trzy wieki później, i mogły prowadzić do usunięcia osoby z Kościoła.

Tacjan Syryjczyk

„[Za namową demonów] [l]udzie natomiast oddalili się sami z własnej winy (od Boga). Po ukazaniu im planu rozmieszczenia gwiazd (jak dzieci bawiące się kostkami) wprowadzili Fatum, bardzo niesprawiedliwą rodzicielkę. W ten sposób sędzia i sądzony zostali ustanowieni takimi właśnie przez Fatum, zabójcy i zabijani, bogaci i biedni są skutkiem działania tego samego Fatum […]”2Tacjan Syryjczyk, Mowa do Greków, [w:] Pierwsi apologeci greccy, oprac. Józef Naumowicz, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo M, Kraków 2004,.... [roku Pańskiego 170]

„Takimi oto są owe demony, które wymyśliły naukę o Fatum. Najważniejszą dla nich kwestią były bowiem żywe zwierzęta. Te właśnie zwierzęta […], z którymi demony obcowały po usunięciu ich z nieba i które obdarowały niebieską czcią, by one same mniemały, iż pozostają nadal w niebie [jako konstelacje], a nawet najbardziej nierozumne życie na ziemi może stać się rozumne, jeśli poddaje się kierowaniu układowi gwiazd. W ten sposób zarówno ktoś gwałtowny, jak i spokojny, umiarkowany i nieumiarkowany, biedny i bogaty pochodzą od tych samych bogów, którzy ustanowili prawa dotyczące narodzin. Określenie bowiem cyklu zodiaku jest dziełem bogów […]. My zaś, chrześcijanie, przewyższamy jednak wszelkie Fatum i zamiast błąkających się demonów poznaliśmy jedynego niebłąkającego się Pana […]”3Tamże, s. 320–321..

Tertulian

„Pośród sztuk znaleźć możemy także pewne profesje na których spoczywa wina bałwochwalstwa. O astrologach nie powinniśmy nawet wspominać; skoro jednak niedawno jeden rzucił nam wyzwanie, roszcząc sobie prawo do dalszego wykonywania zawodu, czuję się zobowiązany poświęcić temu zagadnieniu kilka słów. Nie twierdzę, że człowiek ten czci bożków, których imiona wypisał na firmamencie, i którym przydzielił wszelką przynależną Bogu moc […]. Przedkładam tu zaledwie jedną kwestię, tę mianowicie, że właśnie owe anioły, odstępcy od Boga [demony] […]  także wykazały się ową dociekliwością [astrologią], i które zostały, także z tego powodu, potępione przez Boga”4Tertullianus, De Idololatria, trans. Jan Hendrik Waszink, Jacobus C.M. Van Winden, E.J. Brill, Leiden – New York – København.... [roku Pańskiego 211]

Pseudoklementyny

„A zatem astrologowie, nie poznawszy owych tajemnic – myślą, że ruchy ciał niebieskich stanowią przyczynę tych zdarzeń [katastrof wywołanych przez demony inspirujące ludzi do grzechu]; a więc i w odpowiedziach swych, udzielanych tym, którzy przychodzą do nich, aby się poradzić co do przyszłych rzeczy, błądzą oni w bardzo wielu kwestiach. Nie powinno to budzić zdziwienia, nie są wszakże prorokami; dzięki latom praktyki jednak autorzy owych błędów znajdują pewien rodzaj schronienia w rzeczach, które uprzednio ich zwiodły, i inicjują niejakie okresy kulminacyjne, by móc udawać, że posiedli wiedzę o rzeczach niepewnych. Dlatego przedstawiają oni owe kulminacje jako okresy niebezpieczne, kiedy człowiek może zostać zgładzony lub ujść z życiem, nieświadomi, że to nie ruchy gwiazd, lecz działania demonów regulują owe sprawy. Demony, żądne uprawomocnienia błędów astrologii, zwodzą człowieka do grzechu matematycznych obliczeń, dzięki czemu, kiedy ponoszą oni karę za grzech, czy to za przyzwoleniem Boga, czy też za sprawą wydanego przez sąd wyroku, zdawać się może, że astrolog powiedział prawdę”5Tatian, Theophilus, and The Clementine Recognitions, trans. B.P. Pratten, Marcus Dods, Thomas Smith, [w:] Translations of The Writings of.... [roku Pańskiego 221]

Św. Hipolit

„Jakże marni są oni [astrologowie] w swym poszukiwaniu podobieństw między nazwami gwiazd oraz wyglądem i usposobieniem ludzkim? Wiemy przecież, że ci, którzy jako pierwsi natknęli się na gwiazdy, nazywając je wedle własnego upodobania, nadali im imiona, by mogli je łatwiej i skuteczniej rozpoznać. Jakie jednakże istnieje podobieństwo między tymi nazwami [konstelacjami] a postacią znaków zodiaku, bądź też jakie jest podobieństwo natury oddziaływań i aktywności, że ktokolwiek urodzony w znaku Lwa powinien być uznany za odważnego [jak lew], a ten, który urodził się w Pannie, za skromnego [jak dziewica], a w Raku za złego [jak krab] […]”6Hippolytus, Philosophumena or the Refutation of all Heresies, Vol. 1, trans. Francis Legge, Society For Promoting Christian Knowledge, London.... [roku Pańskiego 228]

„Powszechnie wiadomym się stało, że herezja Peratae przejęta została ze [sztuki] astrologów i tylko nazwy zostały zmienione. A jeśliby ktokolwiek pokusił się o przejrzenie innych ich ksiąg, zobaczyłby tę samą metodę”7Hippolytus, Philosophumena or the Refutation of all Heresies,s. 115 (przekład własny – przyp. tłum.)..

Laktancjusz

„[D]emony są wrogami i dręczycielami ludzi, [czarnoksiężnik Hermes] Trismegistos nazywa je krzywdzącymi aniołami. Nie był on zatem nieświadomy tego, że z niebiańskich istot przeistoczyły się one w zdemoralizowane ziemskie byty. Za sprawą demonów odkryte zostały astrologia, wróżbiarstwo, guślarstwo, a także owe właśnie praktyki, które określa się mianem przepowiedni, nekromancji i magii, a także wszelka inna nikczemna działalność, której dopuszcza się człowiek, jawnie lub w ukryciu”8Lactantius, The Divine Institutes, trans. Mary Francis McDonald, The Catholic University of America Press, Washington 1964, s. 155 (przekład.... [roku Pańskiego 307]

„One [demony] nauczyły astrologji, wróżenia i wieszczenia; a chociaż rzeczy te są fałszywe, to jednak demony, sprawcy zła, tak niemi kierują, tak je przedstawiają, by się wydawały prawdziwemi […]. Tak oszustwami swemi spowiły rodzaj ludzki w ciemności, by po stłumieniu prawdy, imię jedynego i najwyższego Boga poszło w zapomnienie”9Laktancjusz, Pisma wybrane, tłum. Jan Czuj, Jan Jachowski – Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1933, s. 101–102.. [roku Pańskiego 317]

Synod w Laodycei

„Kapłani oraz niżsi duchowni nie powinni być magami, zaklinaczami, czarownikami, astrologami […]”10Dokumenty synodów od 381 do 431 roku, oprac. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras, Wydawnictwo WAM, Kraków 2010, s. 116.. [roku Pańskiego 362]

Atanazy Wielki

„Sfabrykowali oni [astrologowie] księgi, które nazywają księgami [astrologicznych] tablic, i pokazują w nich gwiazdy, którym nadali imiona świętych. I przez to zaprawdę ściągnęli na siebie podwójną hańbę, ci, którzy napisali owe księgi, ponieważ doskonalili się w kłamliwej i godnej pogardy nauce [astrologii], a co do ludzi prostych i nieuczonych, zwiedli ich oni na złą drogę przez nikczemne myśli dotyczące właściwej wiary ustanowionej w prawdzie i uczciwości, w obliczu Boga”11St. Athanasius, Select Works and Letters, [w:] Nicene and Post-nicene Fathers of the Christian Church, eds. Henry Wace, Philip.... [roku Pańskiego 367]

Św. Bazyli Wielki

 „Niektórzy wykraczają jednak poza ustalone ramy i interpretują boskie słowa [I rzekł Pan: Niechaj powstaną ciała niebieskie, świecące na sklepieniu nieba, aby oddzielały dzień od nocy, aby wyznaczały pory roku […] (Rdz 1,14)] jako obronę astrologii i twierdzą, że życie nasze zależne jest od ruchu ciał niebieskich, a co za tym idzie, że Chaldejczycy w gwiazdach widzą znaki mówiące im o tym, co się z nami stanie. I rozumieją oni proste słowa Pisma Świętego, aby wyznaczały nie jako odnoszące się do zmian pogodowych czy też pór roku, lecz, jak im się zdaje, do ludzkiego losu. Cóż oni naprawdę mówią? Twierdzą, że połączenie owych ruchomych gwiazd [planet] z tymi, które tworzą znaki zodiaku, w pewnym układzie zapowiadać będzie niezmienną przychylność fortuny, podczas gdy inna konfiguracja tych samych ciał będzie przyczyną zgoła przeciwnego losu”12Saint Basil, Exegetic Homilies, trans. Agnes Clare Way, The Catholic University of America Press, Washington 1963, s 90–91 (przekład.... [roku Pańskiego 370]

Św. Jan Chryzostom

„Niech dane nam będzie pokazać poprzez czyny nasze wszelką doskonałość postępowania i z mocą wzniecić ogień cnót. Powiedział on [Piotr]: Między nimi jawicie się jako źródła światła w świecie (Flp 2,15) […]. Zaprawdę mroczna noc spowiła cały świat. Ją właśnie rozwiać i rozproszyć musimy. Noc ta nastała nie tylko pośród heretyków czy Greków, lecz także pośród wielu z nas, tak pod względem doktryn, jak i sposobu życia. Jako że wielu [katolików] zupełnie nie wierzy w zmartwychwstanie; wielu posiłkuje się horoskopami; wielu poświęca uwagę zabobonnym praktykom, czytaniu znaków, wróżbom i przepowiedniom”13The Homilies of S. John Chrysostom, Archbishop of Constantinople, On the First Epistle of St. Paul the Apostle to.... [roku Pańskiego 392]

Św. Augustyn

„W tym czasie porzuciłem już zwodnicze przepowiednie i bezbożne majaczenia uczonych astrologów […]. Zwróciłem uwagę na bliźnięta, które zazwyczaj tak szybko jedno po drugim przychodzą na świat, że jakiekolwiek znaczenie przywiązywałoby się do tego krótkiego okresu czasu w przyrodzie, nie da się go jednak uchwycić ludzką obserwacją i nie może być utrwalony na piśmie, które mogłoby służyć astrologowi jako podstawa do wypowiadania prawdziwych twierdzeń. I nie będzie prawdą, jeśli na podstawie tych samych znaków to samo musi powiedzieć o Ezawie i Jakubie: wszak losy obydwóch nie były jednakowe. Musi więc mówić nieprawdę, albo mówiąc prawdę nie mógłby mówić tego samego o obydwu, mimo że czyta z tej samej konstelacji. Jeśliby powiedział prawdę, to nie na podstawie sztuki, lecz dzięki przypadkowi”14Św. Augustyn, Wyznania, tłum. Jan Czuj, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1955, s. 128, 130.. [roku Pańskiego 400]

„Komu więc pierwej należy odpowiedzieć? Czy heretykom, czy astrologom? Jedni i drudzy bowiem od owego węża przychodzą, chcąc skalać dziewiczość serca Kościoła, jaką ten ma w nieskażonej wierze15Św. Augustyn, Homilie na Ewangelie i pierwszy list św. Jana, tłum. Władysław Szołdrski, Wojciech Kania, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa.... [roku Pańskiego 416]