Wierzenia wczesnego Kościoła na temat reinkarnacji

Czy wczesne chrześcijaństwo naprawdę głosiło reinkarnację? Zwolennicy New Age chętnie snują opowieści o rzekomym usunięciu tej doktryny z Biblii podczas soborów wczesnego Kościoła. Jednak historyczne świadectwa mówią coś zupełnie innego. Ten fascynujący przegląd pism ojców Kościoła – od Ireneusza z Lyonu po Jana Chryzostoma – obala współczesne mity i pokazuje, jak jednoznacznie pierwsi chrześcijanie odrzucali ideę wędrówki dusz. Sięgnij po tekst, by poznać głosy tych, którzy budowali chrześcijańską doktrynę u źródeł – w bezpośredniej polemice z filozofią platońską i gnozą.

Członkowie ruchu popularnie nazywanego New Age często twierdzą, że wcześni chrześcijanie wierzyli w reinkarnację. Shirley MacLaine, gorliwa adeptka New Age, wspomina, jak nauczano ją, że „teoria reinkarnacji jest zawarta w Biblii. Ale oderwano od niej właściwą interpretację podczas Soboru Ekumenicznego, spotkania biskupów Kościoła katolickiego w Konstantynopolu około roku 553, zwanego też soborem nicejskim”1Shirley MacLaine, Na krawędzi, tłum. Ewa i Tomasz Lewandowscy, Petra, Warszawa 1991, s. 283. Sobór nicejski odbył się w....

Fakty historyczne nie dostarczają żadnych dowodów na poparcie tej tezy. W rzeczywistości w 553 roku n.e. nie było Soboru Nicejskiego. Co więcej, żaden z nicejskich soborów ekumenicznych (325 n.e. oraz 787 n.e.) nie zajmował się zagadnieniem reinkarnacji. W roku 553 n.e. odbył się natomiast II Sobór Konstantynopolitański. Jego dokumentacja pokazuje jednak, że on również nie poruszył kwestii reinkarnacji. Nie podjął jej żaden z wczesnych soborów.

Najbliżej wyrażenia swego stanowiska w kwestii reinkarnacji był II Sobór Konstantynopolitański w jednym zaledwie stwierdzeniu, kiedy to potępił Orygenesa, starochrześcijańskiego pisarza, który wierzył, że dusze istnieją w niebie, zanim pojawią się na ziemi, by się narodzić. Zwolennicy New Age mylą ową wiarę w preegzystencję duszy z reinkarnacją – i twierdzą, że Orygenes uznawał reinkarnację. W rzeczywistości był on jednym z najbardziej płodnych starożytnych pisarzy występujących przeciw reinkarnacji! Ponieważ wciąż jest on nieodmiennie błędnie interpretowany przez wyznawców New Age, ujęliśmy poniżej kilka fragmentów jego prac, a także ustępy z innych źródeł, wszystkie pochodzą sprzed 553 roku n.e., kiedy doktryna o reinkarnacji została rzekomo „usunięta z Biblii”.

Źródłem błędnych poglądów Shirley MacLaine o tym, że Orygenes nauczał o reinkarnacji, jest zapewne Reincarnation in Christianity [Reinkarnacja w chrześcijaństwie] autorstwa Geddesa MacGregora – książka opublikowana w 1978 roku przez Theosophical Publishing House. Autor spekuluje, że teksty Orygenesa napisane na poparcie wierzenia w reinkarnację w jakiś sposób zaginęły lub też zostały zakazane. Przyznając brak istnienia jakichkolwiek na to dowodów, MacGregor mimo wszystko zapewnia: „Jestem przekonany, że w pewien sposób nauczał on o reinkarnacji”2Geddes MacGregor, Reincarnation in Christianity. A. New Vision of the Role of Rebirth in Christian Thought, The Theosophical Publishing.... W oparciu o poniższe cytaty możecie sami ocenić, na ile jest to prawdopodobne.

Poniżej znajdują się przykłady tego, co wcześni chrześcijanie mieli do powiedzenia na temat reinkarnacji:

Św. Ireneusz z Lyonu

„Ich [hellenistów] pogląd mówiący o przechodzeniu z jednego ciała do drugiego obalamy na tej podstawie, że nikt spośród nich nie zachowuje w pamięci swej duszy tego, co miało miejsce przedtem. Gdyby bowiem byli oni przysłani na ten świat po to, by doświadczyć wszelkiego rodzaju działalności, musieliby pamiętać to, co wydarzyło się w minionych czasach, tak by mogli wciąż uzupełniać to, czego jeszcze im brakuje, a nie mozolić się bezsensownie jak nędznicy, podejmując wielokrotnie te same dzieła; […]. W odniesieniu do tego zagadnienia Platon […] nie przytaczając na to żadnego dowodu, odpowiedział w sposób nieznoszący sprzeciwu, że wówczas, gdy dusze rozpoczynają tu życie, otrzymują od demona, który czuwa nad tym procesem wchodzenia w życie, napój zapomnienia, który wypijają, zanim zamieszkają w ciałach. Takim stwierdzeniem jednak, nie zdając sobie widocznie z tego sprawy, pogrążył się on jeszcze bardziej w oparach absurdu. Gdyby bowiem istniało coś takiego jak puchar zapomnienia, to po jego wypiciu wszystkie wydarzenia musiałyby zostać wymazane z pamięci; skąd zatem możesz o tym wiedzie, Platonie […]?”3Św. Ireneusz z Lyonu, Adversus Haereses, tłum. Jarosław Brylowski, Bernardinum, Kraków 2018, s. 193, 194.. [roku Pańskiego 189]

Tertulian

„Zaprawdę – gdyby jakiś filozof postawił twierdzenie, jak Laberiusz powiada, twierdzenie po myśli Pitagorasa, że człowiek powstaje z muła, a wąż z kobiety, i gdyby wszystkie argumenta siłą wymowy do tego twierdzenia nakręcił, to czyżby nie obudził na nie zgody i wiary nie narzucił? Niejeden mógłby nawet pozwolić w siebie wmówić, że musi się od potraw mięsnych wstrzymać, by przypadkiem w pieczeni wołowej nie zjadł jakiegoś swego pradziada. Ale kiedy chrześcijanin zapewnia, że z człowieka powstanie człowiek, a nawet z Gajusa znowu Gajus, to zaraz nie tylko ze zgromadzenia, ale do tego kamieniami tłum go wypędzi. Jeśli jest jaka rozumna podstawa powrotu dusz ludzkich do ciała, dlaczego nie miałyby powrócić do tej samej materii, skoro ten powrót nie jest niczym innym, jak być tym, czym się było?”4Tertulian, Apologetyk, tłum. Jan Sajdak, Księgarnia Akademicka, Poznań 1947, s. 190–191.. [roku Pańskiego 197]

Orygenes

[Powiedziano w Biblii]: „I zapytali go: Cóż zatem? Czy jesteś Eliaszem? Odrzekł: Nie jestem” (J 1,21).

Jezus powiedział o Janie: Jeśli chcecie przyjąć, on jest Eliaszem, który ma przyjść; każdy więc, kto usłyszał te słowa, z pewnością zastanawiał się, dlaczego na pytanie: Czy jesteś Eliaszem?, Jan odpowiada: Nie jestem nim […]. Co się tyczy pierwszego zdania, to mógłby ktoś powiedzieć, że Jan nie wiedział, iż jest Eliaszem, i argumentem takim posłużą się być może ci, którzy uznają teorię reinkarnacji głoszącą, jakoby dusza przyoblekała się w różne ciała i zupełnie nie pamiętała o swych poprzednich wcieleniach […]. Ktoś inny jednak – prawy chrześcijanin, odrzucając jako fałsz teorię reinkarnacji i nie chcąc uznać, że dusza Jana była niegdyś duszą Eliasza, powoła się na słowa anioła, który zapowiadając narodziny Jana nie wspomniał o duszy Eliasza, lecz mówił o jego duchu i mocy […]”5Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, tłum. Stanisław Kalinkowski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2005, s. 160, 161.. [roku Pańskiego 229]

„Przecież powinien powstrzymać się od wygłaszania sądów o sprawach mu nieznanych, nie powinien zaś ani potwierdzać przypuszczeń, ani im zaprzeczać. Jeżeli więc taka była opinia szerokich mas, to czyż Jan nie powinien powstrzymać się od stwierdzenia, że jego dusza była kiedyś w Eliaszu? Również gdy chodzi o wydarzenia historyczne, prawy chrześcijanin wezwie swego oponenta, aby ten zapytał ludzi, którzy podają się za znawców tajnych nauk żydowskich, czy w naukach tych istnieje jakaś podobna teoria. Jeżeli bowiem okaże się, że nigdzie takiej teorii nie ma, to jasne, że opinia owego oponenta zostaje obalona”6Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, s. 164..

„Ktoś może powie, iż Herod i niektórzy z ludu pod wpływem błędu metempsychozy sądzili, iż ten, co przez narodzenie był kiedyś Janem, wrócił z martwych do życia w osobie Jezusa (por. Mk 6,16; Łk 9, 8–9). Lecz na uznanie tego błędu za prawdopodobny nie pozwala czas, jaki dzieli narodzenie Jana od narodzenia Jezusa, wynoszący nie więcej niż sześć miesięcy (por. Łk 1, 24–26, 36). Może Herod myślał raczej w następujący sposób: moce, które działały w Janie, przeszły na osobę Jezusa i dlatego lud uważał Jezusa za Jana Chrzciciela. I takim ktoś mógłby się posłużyć rozumowaniem: Jak ze względu na ducha i moc Eliasza (por. Łk 1,17), a nie ze względu na jego dusze powiedziane zostało o Janie: On jest Eliaszem, który ma przyjść (Mt 11,14) […], tak samo Herod sądził, że moce Jana, które ujawniały się u niego w udzielaniu chrztu i nauczaniu – Jan bowiem nie uczynił ani jednego znaku (J  10,41) – w Jezusie ujawniały się poprzez moce cudotwórcze”7Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, tłum. Katarzyna Augustyniak, Wydawnictwo WAM, Kraków 1998, s. 68.. [roku Pańskiego 248]

„Kobieta kananejska przyszła, upadła przed Jezusem jako Bogiem i prosiła: Panie, dopomóż mi; On jednak odparł: Niedobrze jest zabrać chleb dzieciom a rzucić szczeniętom […]. Inni, którym obca jest nauka Kościoła, mogą sądzić, że dusze przechodzą z ciał ludzkich do ciał psów według ich różnorakiej złości. My natomiast nie znajdując w żaden sposób tego poglądu w Piśmie Świętym […]”8Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, s. 102, 103..

„Wydaje mi się, że w tym zdaniu: [Eliasz już przyszedł] nie mówi się o duszy Eliasza; mówię tak, aby nie popaść w obcy Kościołowi Bożemu pogląd o wędrówce dusz, którego nie przekazali ani Apostołowie, ani nie podało nigdzie Pismo”9Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, s. 157..

Laktancjusz

„Cóż Pytagoras, który pierwszy nazwany został filozofem? Twierdził on, że dusze wprawdzie są nieśmiertelne, ale że przechodzą w inne ciała: bydląt, ptaków lub dzikich zwierząt. Czyż nie lepiej było, by w ogóle zginęły razem z ciałami, niż w ten sposób były skazywane do ciał innych? Czyż nie lepiej by tak było, niż po opuszczeniu kształtów człowieka żyć w postaci świni lub psa? I niedorzeczny człowiek, dla dodania wiary swym słowom, twierdził o sobie, że podczas wojny trojańskiej był Euforbem, po którego zabiciu przeszedł w inne kształty zwierząt, a w końcu został Pitagorasem. O szczęśliwy, komu jedynie spośród wielu tak wielka pamięć jest dana! Albo raczej jakże nieszczęśliwy, któremu, po przeniesieniu go w bydlę, nie wolno było zapomnieć o tem, czem był. I oby sam jeden tylko w ten sposób majaczył!”10Laktancjusz, Streszczenie boskich instytucji, [w:] tegoż, Pisma wybrane, tłum. Jan Czuj, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1933, s. 111.. [roku Pańskiego 317]

Św. Ambroży z Mediolanu

 „Skłania do myślenia to, że choć nie wierzą oni [poganie], […] mówią, że dusze odchodzą i wędrują do innych ciał […]. Pozwólmy jednak wątpić [w zmartwychwstanie] tym, którzy nie posiedli wiedzy. My, którzy przeczytaliśmy księgę Prawa, pisma Proroków, Apostołów i Ewangelie, nie możemy wątpić”11St. Ambrose, Select Works and Letters, [w:] Nicene and Post-nicene Fathers of the Christian Church, eds. Henry Wace, Philip....

„Lecz czy poglądy ich są lepsze, tych, którzy twierdzą, że nasze dusze po opuszczeniu tych ciał, wędrują do ciał zwierząt lub różnych innych żywych stworzeń? […]. Bo cóż jest tak cudownego w wierze, że człowiek mógłby zostać przemieniony w formy zwierzęce? O ile większym cudem byłoby jednak to, że dusza, która włada człowiekiem, sama na siebie przyjąć miałaby zwierzęcą naturę, tak przeciwną tej człowieczej, i posiadając zdolność rozumowania, powinna móc przejść do bezrozumnego zwierzęcia, niż to, że forma ciała ulega przemianie?”12St. Ambrose, Select Works and Letters, s. 195 (przekład własny – przyp. tłum.)..

Św. Jan Chryzostom

 „Co się zaś tyczy doktryn o duszy, nie ma nic nazbyt wstydliwego, co pominęliby oni [uczniowie Platona i Pitagorasa] milczeniem, zapewniając, że ludzkie dusze zmieniają się w muchy, komary, krzewy oraz że sam Bóg jest [podobną] duszą, a także inne tym podobne nieprzyzwoitości […]. W jednym miejscu stwierdza on [Platon], że dusza pochodzi z substancji Boga; w drugim, zaraz po tym jak sławił ją w przesadny i bezbożny sposób, znów, choć inaczej, popada w przesadę, znieważając ją i każąc jej przechodzić w świnie, osły i inne, mniej jeszcze, niż te, godne zwierzęta”13The Homilies of S. John Chrysostom, Archbishop of Constantinople: On the Gospel of St. John, Vol. 1, transl. by....

Św. Bazyli Wielki

 „Unikaj czczych wywodów owych dumnych filozofów, którzy nie wstydzą się brać pod rozwagę podobieństwa swej duszy do tej, którą ma pies, którzy mówią, że niegdyś byli kobietą lub krzewem czy też morską rybą. Z pewnością nie powiedziałbym, że byli oni kiedykolwiek rybą, lecz mogę stwierdzić, że pisząc owe słowa, wykazali się oni większym brakiem rozumu niż ryba […]”14Saint Basil, Exegetic Homilies, trans. Agnes Clare Way, The Catholic University of America Press, Washington 1963, s. 119–120 (przekład....