Wiara wczesnego Kościoła: grzech pierworodny

Dlaczego wszyscy zmagamy się ze skłonnością do zła? Skąd bierze się nasza duchowa ułomność? Odpowiedź Kościoła brzmi: grzech pierworodny. Choć wielu dziś odrzuca tę doktrynę jako przestarzały mit, to ojcowie Kościoła – od Hermasa po św. Augustyna – widzieli w niej głęboką prawdę o ludzkiej kondycji. Niniejszy tekst ukazuje, jak najwcześniejsi chrześcijanie rozumieli dziedzictwo Adama i sens zbawczej misji Chrystusa. To opowieść o upadku, ale i o nadziei – bo tam, gdzie pojawiła się śmierć, tam też zaczęło się życie.

Wszyscy posiadamy świadomość własnej ułomności – faktu, że nie jesteśmy tacy, jacy powinniśmy być. Wszyscy bywamy bezmyślni. Samolubni. Może nawet okrutni. Mówiąc w skrócie, jesteśmy grzesznikami – tak samo jak wszyscy ludzie, których kiedykolwiek poznaliśmy.

Pismo Święte, poszukując źródeł tego stanu, cofa się aż do początków ludzkości, do ogrodu Eden. Jak powiedział św. Piotr: „[…] przez jednego człowieka grzech wszedł na świat, a przez grzech śmierć, i w ten sposób śmierć przeszła na wszystkich ludzi, ponieważ wszyscy zgrzeszyli” (Rz 5,12).

Dlatego też Katechizm Kościoła Katolickiego stwierdza, że Boskie Objawienie „daje nam pewność wiary, że cała historia ludzka jest naznaczona pierworodną winą, w sposób wolny zaciągniętą przez naszych pierwszych rodziców”1Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994, KKK 390..

Choć nie popełniliśmy grzechu pierworodnego osobiście, zrobili to Adam i Ewa, ponosimy jego konsekwencje. Grzech pierworodny oznacza dla nas, że rodząc się, pozbawieni jesteśmy łaski pierwotnej świętości, która jest nam niezbędna do pojednania z Bogiem. Oznacza to również, że mamy ułomną naturę, która czyni nas skłonnymi do grzechu2KKK 388–390, 396–412..

Prawda ta jest tak znaczącą częścią wiary chrześcijańskiej – i tak oczywistą, jeśli spojrzymy na kondycję świata i historię ludzkości – że naturalnie była ona dyskutowana przez ojców Kościoła.

Dobra wiadomość jest taka, że Bóg czyni dla nas osiągalnym otrzymanie Jego łaski, uzyskanie przebaczenia i przezwyciężenie mocy grzechu.

Zamieszczone poniżej cytaty pokazują, że dawni ojcowie Kościoła uznawali doktrynę o grzechu pierworodnym.

Hermas

„Musiały koniecznie, odparł [Pasterz], wyjść z wody, aby znaleźć życie, gdyż nie mogły wejść do Królestwa Bożego inaczej niż odrzucając śmierć, jaką było ich życie poprzednie. Otrzymali zatem i ci pieczęć Syna Bożego i weszli do Bożego Królestwa. Dopóki człowiek bowiem nie nosi Imienia Syna Bożego, dopóty jest martwy. Kiedy zaś otrzyma pieczęć, odrzuca śmierć i przyjmuje życie. A pieczęcią tą jest woda. Do wody zatem wchodzą [duchowo] martwi, a wychodzą z niej żywi”3Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, oprac. Marek Starowieyski, tłum. Anna Świderkówna, Wydawnictwo M, Kraków 2010, s. 280..

Teofil z Antiochii

„Tak samo również nieposłuszeństwo było dla protoplasty powodem wyrzucenia go z raju. Nie dlatego jednak jakoby w drzewie poznania było coś złego, lecz ze względu na nieposłuszeństwo człowiek ściągnął na siebie ból, cierpienie, trudy i wreszcie padł ofiarą śmierci”4Pierwsi apologeci greccy, oprac. Józef Naumowicz, tłum. Leszek Misiarczyk, Wydawnictwo M, Kraków 2004, s. 423–424.. [roku Pańskiego 181]

Św. Ireneusz z Lyonu

„I to właśnie ów Adam, jeśli już mamy powiedzieć całą prawdę, jest tym człowiekiem, który został ukształtowany jako pierwszy. […] my zaś wszyscy od niego pochodzimy, a ponieważ pochodzimy od niego, dlatego też odziedziczyliśmy jego imię”5Św. Ireneusz z Lyonu, Adversus Haereses, tłum. Jarosław Brylowski, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2018, s. 287.. [między rokiem Pańskim 180 a 190]

„[…] Boga, przeciwko któremu zgrzeszyliśmy w pierwszym Adamie, nie wypełniając Jego przykazania; w drugim zaś Adamie zostaliśmy pojednani, stając się posłusznymi aż do śmierci. Nie jesteśmy zatem dłużnikami nikogo innego, ale tylko Tego, którego przykazanie przekroczyliśmy na początku”6Św. Ireneusz z Lyonu, Adversus Haereses, s. 466..

Tertulian

„Przez jego [Adama] przewinienie człowiek stał się śmiertelny; a cała rasa ludzka, zarażona jego nasieniem stała się nośnikiem potępienia”7Tertullian, On the Testimony of the Soul and On The „Prescription” of Heretics, tłum. Thomas Herbert Bindley, Society for.... [między rokiem Pańskim 197 a 200]

„Przez człowieka bowiem [przyszła] śmierć, przez Człowieka też [dokona się] i zmartwychwstanie (1 Kor 15,21). Tu mi się pokazuje i Ciało Chrystusa w osobie człowieka, który składa się z ciała, jak często nauczaliśmy. A jeżeli wszyscy ożywamy w Chrystusie, tak umieramy w Adamie, to skoro uśmiercani jesteśmy w Adamie pod względem ciała – tak z konieczności musimy doznać ożywienia pod względem ciała w Chrystusie”8Tertulian, Przeciw Marcjonowi, tłum. Stefan Ryznar, Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1994, s. 279..

Orygenes

„Kościół przyjął tradycję od Apostołów, by także dzieciom dawać chrzest, wiedzieli bowiem ci, którym zostały zwierzone sekrety tajemnic Bożych, że we wszystkich istnieją wrodzone brudy grzechu, jakie przez wodę i Ducha Św. powinny być zmyte”9Katolicyzm A-Z, red. Zbigniew Pawlak, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 1989, s. 46.. [roku Pańskiego 244]

„Każdy, kto przebywa w świecie, upadł na skutek grzechu, a Pan jest tym, który prostuje zgnębionych i podtrzymuje tych, którzy upadają. W Adamie wszyscy umierają – a tak samo upadł zamieszkały świat i potrzebuje naprostowania, aby w Chrystusie wszyscy zostali ożywieni”10Orygenes, Homilie o Księdze Jeremiasza. Komentarz do Lamentacji Jeremiasza. Homilie o Księgach Samuela i Księgach Królewskich, tłum. Stanisław Kalinkowski,.... [po roku Pańskim 244]

Św. Augustyn

„Również ktokolwiek by rzekł, że w Chrystusie będą ożywione także i te dzieci, które bez uczestnictwa w Jego sakramencie kończą życie, ten zaiste i przeciw nauce Apostoła występuje, i potępia cały Kościół, gdzie pośpiesznie prowadzi się do chrztu małe dzieci, ponieważ wierzy się niezachwianie, że inaczej w ogóle nie mogą być w Chrystusie ożywione”11Św. Hieronim, Listy, t. III, tłum. Jan Czuj, Wydawnictwo Pax, Warszawa 1954, s. 346–347.....

Św. Atanazy z Aleksandrii

  „Z chwilą, w której dokonała się przemiana Adama, przez grzech śmierć przyszła na świat […]; gdy Adam dopuścił się wykroczenia, grzech jego objął wszystkich ludzi”12Athanasius, Against The Arians, [w:] Nicene and Post-nicene Fathers, ed. Philip Schaff, Henry Wace, t. IV, Charles Scribner`s Sons,.... (Rz 5,12) [między rokiem Pańskim 358 a 362]

Św. Cyryl Jerozolimski

„Grzech jednego człowieka, Adama, potrafił światu śmierć przynieść. Jeśli jednak przez upadek jednego śmierć zdobyła panowanie nad światem, czyż tym bardziej przez sprawiedliwość jednego [Jezusa] nie miało zapanować życie? I jeśli niegdyś nasi pierwsi rodzice przez drzewo, z którego spożywali owoc, zostali wygnani z raju, czyż przez drzewo Jezusa [Krzyż] nie mogą teraz wierni o wiele łatwiej wejść znów do raju? Jeśli pierwszy człowiek, który z ziemi został utworzony, śmierć przyniósł wszystkim, czyż nie miał ten, który go z ziemi utworzył i sam jest życiem, przynieść życia wiecznego?”13Św. Cyryl Jerozolimski, Katechezy przedchrzcielne i mistagogiczne, tłum. Wojciech Kania, Wydawnictwo M, Kraków 2000, s. 185–186.. [roku Pańskiego 350]